Poprawa gleby zaczyna się od diagnozy, a nie od zakupu nawozu. Pokazujemy, po czym poznać degradację gleby na polu, w jakiej kolejności Francis Bucaille układa 7 kroków jej odbudowy i jak co sezon sprawdzać, czy plan działa.
AutorŁukasz Peroń
Czytanie16 min
Poprawa gleby to plan na kilka sezonów, a nie jeden zabieg. Francis Bucaille układa go w 7 krokach: najpierw rozbicie zagęszczeń i proporcje kationów w PWK, potem brakujące pierwiastki i mikroorganizmy, wreszcie płodozmian, grzyby budujące próchnicę i mniej fungicydów. Postęp sprawdza się co roku w tych samych miejscach pola.
Na części pola po każdym większym deszczu stoi woda, wiosną gleba zasklepia się przed wschodami, a plon nie rośnie mimo większych dawek nawozu. To typowe objawy degradacji gleby, które widać w polu, zanim pokażą się w plonie. Plan poniżej prowadzi od tych objawów, przez kolejność działań, do pomiaru postępu w kolejnych sezonach. Przykłady z książki pochodzą z Francji, dlatego obok nich podajemy polskie dane IUNG-PIB i Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska (GIOŚ).
Degradacja gleby to trwałe pogorszenie jej właściwości fizycznych, chemicznych lub biologicznych, przez które gleba gorzej przyjmuje wodę, zatrzymuje składniki i odżywia rośliny. Na polu uprawnym zaczyna się zwykle od struktury i życia gleby, potem przychodzi spadek żyzności, a plon spada na końcu.
Degradacja bywa fizyczna (zagęszczenie, zaskorupienie, erozja), chemiczna (zakwaszenie, utrata składników) i biologiczna (spadek aktywności biologicznej i ubytek materii organicznej). Erozja wodna zmniejsza zawartość próchnicy i ścina poziom orno-próchniczny, a na silnie zmywanych zboczach warstwa orna powstaje z niższych poziomów profilu[01, s. 17]. Polski monitoring zalicza do procesów degradacji także skutki kwaśnego odczynu: gorszą strukturę i przepuszczalność gleby, toksyczny glin i słabszą aktywność mikroorganizmów[02, s. 30].
Francis Bucaille wyjaśnia, dlaczego degradacja długo pozostaje niezauważona: zabiegi, które przyspieszają rozkład materii organicznej, w krótkim czasie dają roślinom składniki z zapasów gleby i w doświadczeniach polowych wypadają lepiej. Do takiego opróżniania magazynów glebowych autor zalicza m.in. źle skalibrowane nawożenie azotem, fosforem i potasem, głęboką orkę, nadmierne wapnowanie i niektóre nawozy zielone (s. 80).
Degradację gleby poznasz po tym, jak pole zachowuje się po deszczu i co widać w dołku wykopanym szpadlem: skorupa na powierzchni, kałuże i zastoiska, wolno wsiąkająca woda, zbite warstwy, puste korytarze dżdżownic i resztki, które nie rozkładają się przez rok, czyli spadek aktywności biologicznej. Pojedynczy objaw to sygnał do sprawdzenia, a nie gotowa diagnoza.
| Objaw w polu | Co może oznaczać | Jak to sprawdzić |
|---|---|---|
| skorupa na powierzchni po deszczu, słabe wschody | mała stabilność struktury gleby | test szklanki wody z grudką gleby |
| kałuże i zastoiska po większym deszczu | zbita warstwa w profilu, podeszwa po pługu lub po uprawie bez orki | test wsiąkania, profil glebowy do 50 cm |
| gleba lepka po deszczu i twarda jak beton po wyschnięciu | nadmiar magnezu w kompleksie sorpcyjnym | analiza kationów wymiennych i PWK |
| gleba zlewna, bez porów | niedobór wapnia | analiza kationów wymiennych i PWK |
| rozpoznawalne resztki sprzed ponad roku, przykry zapach w dołku | słabe natlenienie, wolny rozkład resztek | dołek na głębokość szpadla |
| puste korytarze dżdżownic, bez śliskiego śluzu na ściankach | zanik dżdżownic | liczenie korytarzy w profilu |
| żłobiny i rozmycia na zboczu, namyta gleba u podnóża | erozja wodna | obserwacja po ulewach i roztopach |
Objawy fizyczne, czyli zaskorupienie i kałuże, oraz biologiczne, czyli resztki i puste korytarze, zwykle występują razem. Według autora zagęszczenie gleby to przede wszystkim problem biologiczny: wynika z braku żywych korzeni i grzybów, które wytwarzają spoiwo gruzełków (s. 163). Korytarz dżdżownic całkowicie wypełniony glebą oznacza kilkadziesiąt lat bez dżdżownic w tym miejscu (s. 149).
Zakwaszenia nie widać gołym okiem: pokaże je analiza gleby. W uprawie bez orki tworzeniu się zbitej warstwy towarzyszy zakwaszenie gleby (s. 161). Skąd bierze się zakwaszenie i dlaczego samo pH nie wystarczy do decyzji, wyjaśniamy w artykule o zakwaszeniu gleby.
Sygnałem mogą być też chwasty. Rośliny biowskaźnikowe mówią coś o glebie dopiero wtedy, gdy pokrywają ponad 10 % powierzchni, są agresywne wobec uprawy i występuje kilka gatunków o tej samej interpretacji (s. 182).
Skala jest duża w przypadku erozji i zakwaszenia, a mniejsza, niż się często pisze, w przypadku próchnicy:
Monitoring nie pokazuje spadku zawartości materii organicznej w glebach mineralnych w skali kraju[02, s. 38]. Więcej danych o odczynie podajemy w artykule o zakwaszeniu gleby, a o zawartości próchnicy w artykule o próchnicy gleby. Średnie krajowe nie mówią jednak nic o Twoim polu: degradację ocenia się na konkretnej działce.
Zacznij od ochrony gleby przed stratami, których nie da się odbudować, i od diagnozy 2-3 pól. Zakup środków odłóż do czasu, aż wiesz, co blokuje glebę.
Niektóre straty są trwałe. Według autora utrata iłu z powierzchni gleby jest nieodwracalna (s. 164). W przedmowie do książki Marc-André Selosse przypomina, że wytworzenie gleby trwa od stu do tysiąca lat, a orka jesienią bez okrywy roślinnej przyspiesza zimową erozję gołej gleby (s. XVIII). Na polach zagrożonych erozją pierwsze zadanie to skrócenie czasu, w którym gleba leży bez osłony: wsiewki, międzyplony i poplony, uprawa i siew w poprzek stoku oraz wcześniejszy siew ozimin[01, s. 40].
Drugie zadanie to diagnoza. Francis Bucaille układa plan według hierarchii priorytetów, a rośliny biowskaźnikowe pomagają potwierdzić decyzje (s. 237). Potrzebujesz trzech rzeczy: obserwacji pola po deszczu, profilu glebowego w kilku miejscach i analizy gleby z kationami wymiennymi i pojemnością wymiany kationów (PWK). Jak pobrać próbki i co zamówić poza podstawowym badaniem, opisujemy w artykule o badaniu gleby, a testy, które zrobisz sam w polu, w artykule o żyzności gleby.
Poprawa gleby według Francisa Bucaille’a to 7 kroków ułożonych od tego, co blokuje glebę fizycznie i chemicznie, do biologii i ochrony roślin (s. 237-238). Kolejność ma znaczenie: mikroorganizmy i nowy płodozmian nie zadziałają w pełni na glebie z podeszwą i złymi proporcjami kationów. Każdy krok poniżej to cel i jedno narzędzie, a pełną metodę z progami opisuje książka.
Cel: woda, powietrze i korzenie przechodzą przez cały profil. Narzędzie: obserwacja profilu szpadlem i lupą na głębokości 35-50 cm, gdzie autor szuka zbitej warstwy po pługu albo po narzędziach do uprawy bez orki (s. 237). Gdy ją znajdziesz, kruszy się ją w podglebiu; jednorazowy zabieg powinien wystarczyć, jeśli wdrożysz pozostałe kroki (s. 237). Głęboszowanie wykonuje się tylko tuż pod warstwą zagęszczoną i jak najrzadziej (s. 195). Jak rozpoznać podeszwę płużną i podeszwę po uprawie bez orki, opisujemy w artykule o uprawie bezorkowej.
Cel: gleba zatrzymuje właściwe ilości powietrza i wody, jest odporna na zagęszczenie i erozję i utrzymuje grzyby budujące próchnicę. Autor pisze, że to „drugi najczęściej występujący i najbardziej krytyczny punkt rewitalizacji”, który nie sprowadza się do pH (s. 237). Narzędzie: analiza gleby z kationami wymiennymi i obliczenie udziału wapnia, magnezu, potasu i sodu w PWK. Wapń ma pierwszeństwo przed innymi kationami (s. 219). Jak wapnować na podstawie analizy, opisujemy w artykule o wapnowaniu gleby.
Cel: drobnoustroje mają czym aktywować enzymy, swoje podstawowe narzędzia pracy (s. 237). Narzędzie: analiza gleby z oznaczeniem wszystkich ważnych pierwiastków, także mikroelementów. Brakujące uzupełnia się z uwzględnieniem synergii i antagonizmów między pierwiastkami, bo nadmiar jednego może blokować pobieranie innego (s. 237).
Cel: w glebie pracują bakterie cyklu azotowego i bakterie, które udostępniają roślinom składniki mineralne. Narzędzie: mikrobiologiczna analiza laboratoryjna w razie potrzeby i szczepionka stosowana według instrukcji producenta (s. 238). Autor zaznacza, że zarodników grzybów mikoryzowych wystarcza we wszystkich glebach, których nie sterylizowano wielokrotnie fumigacją, parą wodną czy metamem sodu (s. 238). Francis Bucaille współtworzył firmę Gaïago, która wytwarza środki biologiczne do gleby; ten artykuł nie poleca żadnego produktu. Co robią bakterie i grzyby glebowe i jak je wspierać bez zakupów, opisujemy w artykule o mikroorganizmach glebowych.
Cel: pole prowadzi fotosyntezę głównie wiosną i latem, a jesienią zostawia resztki bogate w ligninę. Wzorem jest kulminacja, czyli dojrzała roślinność, która rosłaby w danym miejscu bez rolnika (s. 238). Narzędzie: rozpisanie okresów dojrzewania upraw i okryw w płodozmianie. Szybko rosnącą, miękką zieloną masę autor radzi wypasać albo zbierać na paszę lub kiszonkę, a uprawę nawozu zielonego w zamian za słomę wywiezioną z pola uważa za zły pomysł (s. 238). Na polach zagrożonych erozją IUNG-PIB zaleca płodozmiany z trawami i ich mieszankami z roślinami bobowatymi; ozime chronią glebę lepiej niż jare, a okopowe najsłabiej[01, s. 25]. Zasady, w które wpisuje się ten krok, opisujemy w artykule o rolnictwie regeneratywnym.
Cel: resztki roślin zamieniają się w próchnicę, a nie tylko się mineralizują. Za humifikację odpowiada w dużej mierze flora grzybowa gleby, którą hamuje wiele zabiegów agrotechnicznych (s. 238). Narzędzie: obserwacja resztek. Rok po zbiorze nie powinno ich być widać (s. 238), a rozpoznawalne resztki starsze niż rok oznaczają słabe natlenienie gleby i wolny rozkład (s. 156). Rozwiązaniem w książce jest prebiotyk glebowy (s. 238). Jak budować próchnicę i sprawdzić, czy jej przybywa, opisujemy w artykule o próchnicy gleby.
Cel: na świeżych resztkach pożniwnych pracują grzyby, które zamieniają je w próchnicę. Narzędzie: ograniczenie albo pominięcie ostatniego zabiegu fungicydowego, bo część substancji trafia do słomy, zwłaszcza gdy upał przyspiesza dojrzewanie (s. 238). Zdrowotność roślin autor zapewnia oszczędnymi programami fungicydowymi albo odpowiednim żywieniem dolistnym, które nazywa nutriprotection. Sam przyznaje, że ten temat wymagałby osobnej książki (s. 238).
Poprawa gleby trwa kilka sezonów: część zmian widać po pierwszym roku, a struktura i próchnica zmieniają się wolniej. Poniższy podział to nasza propozycja ułożona według kolejności kroków z książki, a nie harmonogram autora.
| Okres | Co robisz | Kroki planu | Po czym poznasz postęp |
|---|---|---|---|
| jesień i zima przed startem | obserwacja pól po deszczu, karta pola, profil w 2-3 miejscach, analiza gleby z PWK i mikroelementami | diagnoza | masz punkt odniesienia na każdym polu |
| pierwszy rok | rozbicie podeszwy tylko tam, gdzie ją znaleziono; korekta wapnia i magnezu według analizy; okrywa na zimę na zboczach | 1, 2, 3 | mniej kałuż, woda szybciej wsiąka w miejscach po głęboszowaniu |
| drugi i trzeci rok | zmiany w płodozmianie, resztki bogate w ligninę, ograniczenie ostatniego fungicydu, mikroorganizmy po analizie | 4, 5, 6, 7 | resztki znikają w ciągu roku, przybywa zajętych korytarzy dżdżownic |
| kolejne lata | powtórna analiza gleby z tych samych miejsc, korekty planu | wszystkie | trwalsza struktura, powolny wzrost próchnicy |
Tempo zmian wyznaczają procesy w glebie. Resztki powinny zniknąć w ciągu roku (s. 238). Grudy powstałe po rozbiciu zbitej warstwy stają się zdatne do życia biologicznego dopiero po kilku latach (s. 163). Zawartość materii organicznej w glebie zmienia się powoli[02, s. 38]. Francis Bucaille nazywa ten okres rolnictwem przejściowym i zakłada, że zmiana idzie krok po kroku, bez zmuszania rolnika do ryzyka finansowego; zaufanie do nowej praktyki rośnie, gdy rolnik widzi coraz wyraźniejsze sygnały zdrowia upraw (s. 244).
Postęp mierzysz kartą pola: tymi samymi obserwacjami, w tych samych miejscach i o tej samej porze roku. Sam plon nie wystarczy, bo według autora zabiegi wyczerpujące glebę w krótkim czasie podnoszą plon (s. 80).
| Wskaźnik | Dobry wynik | Sygnał ostrzegawczy |
|---|---|---|
| powierzchnia po deszczu | drobnogruzełkowata | skorupa, kałuże |
| wsiąkanie 35 mm wody | poniżej 5 minut | ponad 15 minut |
| test szklanki wody | grudka trzyma się 30 minut i dłużej | grudka rozpada się w 5-30 sekund |
| wskaźnik zajętości korytarzy dżdżownic | 80-95 % | poniżej 70 % |
| resztki pożniwne | po roku niewidoczne | rozpoznawalne resztki starsze niż rok, przykry zapach |
Każdy wskaźnik pokazuje inną część planu: powierzchnia i wsiąkanie mówią o strukturze, korytarze i resztki o życiu gleby. Na krzemionkowych glebach piaszczystych dżdżownic głęboko kopiących może naturalnie nie być, więc wskaźnik zajętości korytarzy nie ma tam zastosowania (s. 151). Test wsiąkania i test szklanki wody krok po kroku opisujemy w artykule o żyzności gleby.
Najczęstsze błędy to zakupy przed diagnozą, zabiegi mechaniczne bez potrzeby i ocena zmian po jednym sezonie.
Bez kupowania czegokolwiek, między zbiorem a wiosną:
Poprawa gleby zaczyna się w polu: od objawów, które widać po deszczu, i od analizy, która pokazuje, co blokuje glebę. Kolejność 7 kroków chroni przed wydatkami, które nie zadziałają na zablokowanej glebie, a karta pola po kilku sezonach pokaże, czy plan działa. Profil glebowy, testy, progi analizy i obliczenia do każdego kroku opisuje książka Francisa Bucaille’a o rewitalizacji gleby. Dr inż. Jerzy Próchnicki, tłumacz, recenzent i ambasador jej polskiego wydania, omawia ją także na szkoleniach dla rolników w całej Polsce.
Część zmian widać po pierwszym roku: według Francisa Bucaille’a rok po zbiorze resztki roślin nie powinny być już widoczne („Rewitalizacja gleby”, s. 238). Struktura odbudowuje się wolniej, bo grudy po rozbiciu zbitej warstwy stają się zdatne do życia biologicznego dopiero po kilku latach (s. 163). Zawartość próchnicy w glebie zmienia się powoli (GIOŚ, 2025).
Nie zawsze. Głęboszowanie ma sens tylko tam, gdzie profil glebowy pokazał podeszwę, i tylko tuż pod zagęszczoną warstwę („Rewitalizacja gleby”, s. 195). Według autora jednorazowy zabieg powinien wystarczyć, jeśli równolegle wdrożysz pozostałe kroki planu (s. 237).
Nie zawsze. Francis Bucaille ceni obornik i kompost, ale pisze, że nie przywrócą równowagi gleby, gdy brakuje w niej wapnia, magnezu lub sodu, bo jest ich w tych nawozach za mało („Rewitalizacja gleby”, s. 234). Przy nadmiarze potasu, powyżej 20 % PWK, autor zalecał nawet przerwę w nawożeniu organicznym (s. 234).
W dużej części tak: zagęszczenie, proporcje kationów i życie gleby da się poprawić. Trwała jest utrata iłu z powierzchni gleby („Rewitalizacja gleby”, s. 164) i gleby zmytej przez erozję, bo wytworzenie gleby trwa od stu do tysiąca lat (przedmowa, s. XVIII). Dlatego na zboczach ochrona przed erozją idzie przed odbudową.
Kolejność działań wynika z procesów w glebie, a nie z francuskich przepisów, więc można ją zastosować także w Polsce. Liczby czytaj ostrożnie: progi fosforu z francuskich metod nie przenoszą się wprost na polską metodę Egnera-Riehma, a dane o erozji i odczynie gleb w Polsce podają IUNG-PIB i GIOŚ. Dawki nawozów ustal z doradcą na podstawie analizy gleby.
Sygn. RG/A/001
Autor artykułu
wydawca polskiego wydania książki „Rewitalizacja gleby”
Łukasz Peroń jest wydawcą polskiego wydania książki „Rewitalizacja gleby” Francisa Bucaille’a. Pochodzi z gospodarstwa rolnego. W artykułach pokazuje, jak zastosować metodę z książki w polskim gospodarstwie: każdą tezę opiera na wskazanej stronie książki albo na polskich źródłach urzędowych i naukowych. Do czytelników trafiło ponad 2 000 egzemplarzy. Na pytania odpowiada osobiście.
Źródło tego artykułu
„Rewitalizacja gleby. Diagnoza, użyźnienie, ochrona”, Francis Bucaille, 255 stron, tłumaczenie: dr inż. Jerzy Próchnicki.
e-book 97 · druk 147 · zestaw 177 PLN
Żyzność gleby to więcej niż wynik analizy NPK: decydują o niej struktura, woda, odczyn i życie w glebie. Pokazujemy cztery proste testy w polu z wartościami progowymi z książki Francisa Bucaille’a, polskie dane z monitoringu gleb ornych i kolejność, w jakiej użyźnianie gleby daje trwały efekt.
Badanie gleby kosztuje w stacji chemiczno-rolniczej od 16,12 PLN netto za próbkę, ale wynik jest tyle wart, ile próbka. Pokazujemy, jak ją pobrać, kiedy, z jakiej głębokości, jak postąpić w bezorce i co zamówić poza pakietem podstawowym.
Próchnica gleby nie rośnie tylko od tego, ile słomy i obornika wraca na pole. Pokazujemy, ile próchnicy mają polskie gleby, ile materii organicznej daje tona słomy, obornika i nawozu zielonego, kto w glebie buduje trwałą próchnicę i jak w kolejnej analizie sprawdzić, czy jej przyrost jest prawdziwy.
